Meme

Meme, internette bir görsel formatın ya da cümle kalıbının kopyalanıp her seferinde biraz değiştirilerek yayılmasıdır; tek bir resim değil, bir oyunun kuralıdır. Biri formatı kurar, binlerce kişi kendi hayatından bir parçayı o kalıba yerleştirir. Bu sayfa, topluluğumuzun Türkçe meme formatlarıyla ürettiği gönderileri ve bu kültürü nasıl okuduğumuzu bir araya getiriyor.

Bize sorarsanız meme, internetin halk şiiri: anonim başlar, ağızdan ağıza değişir, her yerde başka bir aksan kazanır.

Meme nedir, kelime nereden geliyor?

Kelime aslında internetten çok daha eski. Kültürün genler gibi kopyalanan ve evrilen birimleri olduğu fikrini anlatmak için ortaya atılmış bir kavram. İnternet bu kavramı alıp kendi oyun alanına taşıdı ve anlamı daralttı: bugün meme dendiğinde çoğumuzun aklına komik, kopyalanabilir bir görsel ya da kalıp geliyor.

Bu köken önemli, çünkü memenin özünü açıklıyor. Bir meme tek başına var olmaz; varlığı kopyalanmasına bağlıdır. Kimsenin yeniden yapmadığı bir görsel, ne kadar komik olursa olsun, sadece komik bir görseldir. Meme olması için başkalarının onu alıp değiştirmesi gerekir.

Türkiye'de kelimenin telaffuzu bile küçük bir meme. "Mim" diyenler, "mem" diyenler, "miim" diye uzatanlar. Hangisinin doğru olduğu tartışması başlı başına bir espri malzemesi haline geldi. Biz yazıda "meme" yazıp okurken herkesi kendi haline bırakıyoruz.

Meme ile caps arasındaki fark ne?

Bu soruyu sık duyuyoruz ve cevabın net olmasını isteriz. Caps, üstüne ve altına büyük harfle yazı yazılmış tek kareli bir görsel biçimidir. Meme ise bir yayılma biçimidir; format, kalıp, hatta bir cümle olabilir. Bir caps meme olabilir, ama her meme caps değildir.

Somut bir örnekle anlatalım. "Beklenti ve gerçek" diye ikiye bölünmüş bir görsel formatı düşünün. Bu bir meme formatıdır, çünkü içeriği ne olursa olsun herkes tanır ve kendi versiyonunu yapar. Aynı formatı üst ve alt yazıyla, klasik kontürlü harflerle yaparsanız, ortaya hem meme hem caps olan bir şey çıkar.

| Özellik | Caps | Meme | | --- | --- | --- | | Temel birim | Tek görsel ve yazı | Kopyalanabilir kalıp | | Yazı biçimi | Büyük harf, kontürlü | Serbest, çoğu zaman etiket gibi | | Kökeni | Türk forum ve sözlük kültürü | Küresel internet | | Başarı ölçüsü | Tek capsin güldürmesi | Formatın ne kadar çoğaldığı |

Kısacası caps bir ürün, meme bir süreç. Tür sözlüğünü merak edenler için mizah türleri sözlüğü yazımızda bu kavramların hepsini yan yana koyduk.

Formatların dili: neden bir kalıp tutar?

Her meme formatı aslında bir cümle yapısıdır. Bir karakterin iki seçenek arasında terlemesi, "ben ve ... arasındaki fark" diye kurulan karşılaştırma, bir kişinin bir şeyi reddedip diğerini onaylaması. Bunlar görsel sözdizimi. Formatı tanıyan okur, cümlenin yarısını zaten biliyor; sizin işiniz sadece boşluğu doldurmak.

Bu yüzden iyi bir format, çok farklı durumlara uyacak kadar genel, ama tek bir duyguyu taşıyacak kadar da özgül olmalı. Kararsızlık, reddetme, kıskanma, gizli gurur. Bir format bu duygulardan birini tertemiz taşıyorsa uzun yaşar.

Tutan formatların ortak özellikleri

Yıllardır akışı izlerken bizim not ettiklerimiz şunlar:

• Duygu tek ve net: format bir şey hissettiriyor, üç şey değil.
• Boşluklar belli: nereye yazı gelecek, okur hemen görüyor.
• Görsel okunaklı: küçük ekranda bile yüzler ve jestler seçiliyor.
• Esneklik yüksek: aynı kalıp hem iş hayatına hem aşka hem sınava uyuyor.

Bu dört madde, bir formatın neden birkaç gün değil birkaç yıl yaşadığını büyük ölçüde açıklıyor. Ünlü şablonların nereden çıktığını merak ediyorsanız ikonik meme şablonlarının kökenleri yazımız tam size göre.

Türkçe meme nasıl oluşur?

Dışarıdan gelen bir format Türkiye'ye ulaştığında bir süre orijinal diliyle dolaşır. Sonra biri onu Türkçeleştirir, ama yalnızca yazıyı çevirmekle kalmaz; bağlamı da çevirir. Yabancı bir ofis şakası "mesai sonrası toplantı" olur, bir okul şakası "LGS haftası" olur. İşte meme o anda yerelleşir.

Şöyle bir sahne düşünün. İki seçenek arasında kararsız kalan bir karakter formatı:

SEÇENEK 1: SABAH ERKEN KALKIP SPORA GİTMEK SEÇENEK 2: BEŞ DAKİKA DAHA UYUMAK ALT: (ALARM ÜÇÜNCÜ KEZ ÇALIYOR)

Format evrensel, ama "beş dakika daha" dediğimiz o tanıdık pazarlık bize ait. Türk okuru burada sadece bir espri değil, annesinin kapıdan seslenişini de duyuyor.

Bir de tamamen yerli memeler var. Dizi replikleri, reklam cümleleri, sokak röportajlarından kalan sözler, sınav sorularının garip ifadeleri. Bunlar dışarıdan gelmiyor, doğrudan bizim ortak hafızamızdan fışkırıyor. Türk dizi ve film repliklerinden doğan memeler yazımız bu yerli damara odaklanıyor.

Bir meme ne kadar yaşar?

Her meme benzer bir yol izliyor. Önce birkaç kişinin paylaştığı tuhaf bir görsel olarak başlıyor. Sonra formatı fark eden biri ilk varyasyonu yapıyor ve patlama geliyor. Birkaç gün boyunca akış o formatla doluyor. Ardından yorgunluk başlıyor ve meme ya ölüyor ya da ironik bir ikinci hayata geçiyor.

Bu ikinci hayat en ilginç kısım. Artık kimse formatı "düz" kullanmıyor; formatın kendisiyle dalga geçiyor. Formatın bilerek yanlış kullanılması, aşırı abartılması, başka bir formatla karıştırılması. Buna bazen "dank" ya da absürt mizah deniyor. Konuyu merak ediyorsanız dank meme nedir yazımızı okuyun.

Bizim tavsiyemiz şu: bir formatın zirvesini kaçırdıysanız üzülmeyin. Genellikle ironik dönem, orijinal dönemden daha yaratıcı işlere alan açıyor. Ama ölü bir formatı hiçbir şey eklemeden düz kullanmak, akışta "bunu bir yerden hatırlıyorum" tepkisinden öteye geçmiyor.

Meme nasıl yapılır?

Bir meme yapmak için ya var olan bir formatı alırsınız ya da yeni bir format kurmayı denersiniz. İlki çok daha kolay, ikincisi çok daha ödüllendirici.

Var olan formatla çalışmak

Burada anahtar, formatın taşıdığı duyguyu doğru okumak. Bir karakterin gururla bir şeyi göstermesi üzerine kurulu bir formata utanç verici bir durum yazarsanız çelişki ilginç olabilir, ama çoğu zaman okuru karıştırır. Önce formatın ne dediğini anlayın, sonra onu sizin hayatınıza bağlayın.

Bir örnek, "reddet ve onayla" kalıbı:

REDDEDİLEN: YILBAŞI İÇİN PLAN YAPMAK ONAYLANAN: 23.45'TE UYUMUŞ OLMAK VE BUNU OCAK BOYUNCA GURURLA ANLATMAK

Aynı kalıba etiketleme mantığıyla da girilebilir. Otobüs durağında koşan adamın üstüne "BEN", kaçan otobüsün üstüne "MAAŞ", durakta bekleyen kalabalığın üstüne "KİRA, FATURA, KREDİ KARTI" yazın. Üç etiket, tek kare, ay sonunun bütün hikâyesi. Pratik ipucu: caps yapıcıda etiketleri önce uzun yazın, sonra her birini iki kelimeye indirin; küçük ekranda üç kelimelik etiket bile kalabalık görünür.

Hazır şablon arıyorsanız şablonlar sayfamızda kendi çizdiğimiz, telif derdi olmayan karakterler var. Yazıyı yerleştirmek için meme ve caps yapıcımızı kullanabilirsiniz.

Yeni format kurmak

Yeni format kurmak, bir kelime uydurup dile sokmaya benziyor. Çoğu deneme tutmaz. Ama tutan tek bir format, akışın haftalarca şeklini değiştirebilir. Bunun için ihtiyacınız olan şey tekrar edilebilir bir yapı: başkalarının kendi içeriğini kolayca yerleştirebileceği bir çerçeve.

Kendi fotoğrafınızdan bir format çıkarmak en temiz yol. Evdeki kedinin masadan bir şeyi iterken yakalandığı an, arkadaşınızın şaşkın bir el hareketi, sahilde uçmak üzere olan bir şemsiye. Böyle bir görsel boş bırakıldığında bile bir soru soruyor: "Bu ne zaman böyle hissettin?" Topluluk o soruyu cevaplamaya başladığında, formatınız doğmuş demektir.

En çok kullanılan meme türleri

Formatlar birkaç büyük aileye ayrılıyor. Aşağıdaki gruplama akademik değil, bizim masa başı gözlemimiz; ama yeni başlayanlar için iyi bir harita.

Tepki memeleri

Bir yüz ifadesi, bir el hareketi, bir omuz silkme. Tepki memeleri bir cümleye verilen cevaptır ve çoğu zaman yazısız kullanılır. Birisi grupta "yarın erken toplantı var" yazdığında, tek bir bakış görseli bin kelimeden fazlasını söyler. Bu türün inceliklerini reaksiyon görselleri kullanım rehberi yazımızda ayrıntılandırdık.

Karşılaştırma memeleri

Beklenti ve gerçek, eskiden ve şimdi, ben ve arkadaşım. Karşılaştırma memeleri ikili bir yapı kurar ve aradaki uçurumdan güldürür. Türk okuru bu türü çok seviyor, çünkü "hayal ettiğimiz tatil" ile "yaşadığımız tatil" arasındaki mesafe hepimize tanıdık.

Etiketleme memeleri

Bir görseldeki kişi ve nesnelerin üstüne küçük etiketler yapıştırılır. Yoldan geçen biri "ben", yanındaki "yeni hobim", arkada bekleyen "yarım kalmış projelerim" olur. Bu tür, karmaşık bir iç çatışmayı tek karede anlatmanın en pratik yolu.

Çok kareli anlatı memeleri

Dört ya da beş karede küçük bir hikâye kurulur, son karede ters köşe gelir. Çizgi roman diline yakın olan bu tür, sabır ister ama iyi yapıldığında akışta en uzun süre konuşulan gönderilere dönüşür.

Metin memeleri

Görselin neredeyse hiç önemli olmadığı, bir cümle kalıbının kendisinin meme olduğu tür. "KİMSE: ... / BEN, SAAT 02.00'DE: YARIN HAYATIMI DEĞİŞTİRİYORUM" gibi yapılar ya da sözlüklerden çıkan uzun, absürt yazılar bu aileye giriyor. Türk internetinin bu alandaki geleneği çok güçlü; copypasta ve sözlük kültürü yazımızda bunun kökenlerine indik.

Bu türlerin hepsi birbirine karışabilir. Etiketleme memesi karşılaştırmaya, tepki memesi çok kareli bir anlatıya dönüşebilir. Önemli olan hangi aileden başladığınızı bilmek; böylece formatın beklentisini karşılayıp sonra bozabilirsiniz.

Meme yaparken sınır nerede?

Memeyi güçlü kılan hız, onu tehlikeli de yapabiliyor. Gerçek bir kişinin fotoğrafı, izni olmadan bir formata dönüşünce o kişinin hayatı değişebilir. Bir görselin bağlamı koparıldığında yanlış bir bilgi hızla yayılabilir.

Bu yüzden bizim çizgimiz net. Gerçek kişileri aşağılayan, birinin dış görünüşüyle dalga geçen, bir grubu hedef alan ya da siyasi kutuplaşmayı körükleyen memeleri akışımıza almıyoruz. Bu kuru bir yasak listesi değil; bu tür memeler bize göre yaratıcılık açısından da tembel. Otobüste uyuklayan yabancının fotoğrafı yerine kendi uykulu selfie'nizi koyun: espri aynı kalır, kimse mağdur olmaz.

Telif tarafı ise ayrı bir konu. Memelerin hukuki durumu ülkeden ülkeye değişiyor ve gri alanlar çok. Türkiye'deki genel çerçeveyi meme telifi ve hukuki durum yazımızda sade bir dille özetledik. Kısa hali: kendi görselinizi kullanmak, her zaman en huzurlu yol.

Zamanlama: memenin en acımasız kuralı

Caps birkaç ay sonra bile güldürebilir, ama meme bu kadar sabırlı değil. Bir format zirvedeyken yaptığınız varyasyon yüzlerce kişiye ulaşırken, iki hafta sonra yapılan aynı kalitede bir iş sessizce kaybolabilir. Bu haksızlık gibi görünüyor ama memenin doğası bu; o bir konuşmanın parçası ve konuşma ilerliyor.

Bizce en iyi meme yazarları hızlı değil dikkatli. İlk dalga genellikle orijinal kullanımı tekrar eder; ikinci dalga formatı beklenmedik bir alana taşır. Bir "beklenti ve gerçek" dalgası tatil fotoğraflarıyla başladıysa, ikinci dalgada onu kimsenin aklına gelmeyen bir yere götürün: "BEKLENTİ: MANTI YAPMAYI ÖĞRENDİM" altında anneanne tabağı, "GERÇEK" altında tek bir dev hamur topağı.

Yıllardır hayatta kalan birkaç şablon ise zamanlama derdinden neredeyse muaf. Eski şablon sorun değil; eski gözlem sorun. Bin kez konmuş pazartesi şakasını bir kez daha koymak yerine, o formata henüz kimsenin taşımadığı küçük bir anı taşıyın: servisin sizi görmeden geçip gittiği sabah, kapıda unutulan anahtar, zil çalınca herkesin aynı anda "ben bakmam" bakışı.

Meme akışından format okumayı öğrenmek

Akış, üyelerimizin meme etiketiyle yüklediği gönderilerden oluşuyor. En yeniler üstte. Bir formatın ne kadar yaygınlaştığını görmek için akışı birkaç gün takip etmek yeterli; aynı kalıbın farklı yazarlardan gelen varyasyonları yan yana dizilmeye başlıyor.

Bu varyasyonları karşılaştırmak, meme yapmayı öğrenmenin en iyi yolu. Aynı formatla yapılmış on gönderiden hangisinin daha çok tepki aldığına bakın ve nedenini düşünün. Genellikle cevap, daha özgül bir ayrıntı ya da daha kısa bir vuruş oluyor.

Genel popülerliği görmek isterseniz trend sayfasına, en çok konuşulanların haftalık özeti için haftanın en komikleri listesine göz atın. Meme bilginizi ölçmek isterseniz meme kültürü testi de keyifli bir mola.

Meme okuryazarlığı: bir dil öğrenmek gibi

Meme okumak bir tür okuryazarlık. Bir formatı tanımayan biri için aynı görsel anlamsız bir kare; tanıyan biri için ise koca bir cümle. Bu yüzden memeler bazen kuşaklar arasında bir duvar örüyor, bazen de köprü kuruyor.

Aile grubuna düşen bir meme, anneniz için sadece "komik bir resim" olabilir. Siz ise formatın ironik döneminde olduğunu, gönderenin bilerek eski bir kalıbı kullandığını fark edersiniz. Bu küçük farklar bizce internet kültürünün en tatlı tarafı. Kendi aile grubunuzdaki rolünüzü merak ediyorsanız WhatsApp grubunda hangi tipsin testine bir bakın.

Biz bu sayfayı bir meme ansiklopedisi olarak değil, bir atölye olarak görüyoruz. Formatlar gelir gider; önemli olan, onları okuma ve dönüştürme becerisi. O beceri de tek bir yolla gelişiyor: bakarak, deneyerek, paylaşarak.