Bu yazı hukuki tavsiye değildir. Genel bilgilendirme amacı taşır; somut bir olayda ne olacağı olayın ayrıntılarına ve mahkemenin takdirine bağlıdır. Bir uyuşmazlığın tarafıysan bir avukata danış.

Türkiye'de caps ve meme paylaşımının hukuki çerçevesini belirleyen temel metin 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunudur (FSEK). Kısa cevap şudur: başkasına ait bir görseli izinsiz kullanmak kural olarak telif hakkına tecavüz oluşturabilir; mizah amacıyla yapılması bunu tek başına hukuka uygun hâle getirmez. Uygulamada çok sayıda caps yıllarca sorunsuz dolaşır, ama bu hukuki bir korumadan değil, hak sahibinin takip etmemesinden kaynaklanır.

Neyin "eser" olduğu meselesi

FSEK koruması otomatik başlar: bir kayıt, tescil ya da © işareti gerekmez. Kanun eserleri dört ana grupta sayar — ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanat ve sinema eserleri. Caps kültürünü ilgilendiren kısım şu:

  • Fotoğraflar güzel sanat eserleri arasında sayılır. Sıradan bir telefon fotoğrafı bile, sahibinin hususiyetini taşıdığı ölçüde korunur.
  • Dizi ve film kareleri sinema eserinin parçasıdır; tek bir karenin alınması eserin kullanılmasıdır.
  • Çizimler, karikatürler, illüstrasyonlar güzel sanat eseridir.
  • Metin yeterli özgünlükteyse ilim ve edebiyat eseri sayılabilir; ancak tek satırlık bir espri çoğu zaman bu eşiği aşmaz.

Koruma süresi kural olarak eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıl devam eder. Yani 1970'lerin Yeşilçam filmleri hâlâ korunmaktadır — "eski" olmak serbest olmak demek değildir.

Caps yapmak "işleme" sayılır

FSEK, mevcut bir eserden yararlanılarak meydana getirilen ve bağımsız olmayan yaratımları işlenme eser olarak tanımlar. Bir dizi karesine üst-alt yazı eklemek tam olarak budur: ortaya yeni bir şey çıkar ama alt katmanda hâlâ başkasının eseri vardır.

Bunun pratik sonucu şu: işlenme eseri meydana getirmek için asıl eser sahibinin izni gerekir. Caps'i sen yaptıysan caps üzerindeki emeğin korunur, ama bu, alttaki kareyi kullanma hakkını sana vermez.

İstisnalar: Türkiye'de "fair use" yok

En sık yapılan hata, ABD hukukundaki fair use doktrininin Türkiye'de de geçerli olduğunu sanmaktır. Böyle genel bir esneklik kuralı yoktur. FSEK bunun yerine sınırlı sayıda ve dar yorumlanan istisnalar getirir. Caps bağlamında üçü önemlidir.

1. Şahsen kullanma

Kanun, kâr amacı gütmeyen ve eser sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermeyen kişisel kullanımı serbest bırakır. Bir caps'i yapıp arkadaşına göndermek büyük ölçüde bu alandadır. Ancak "şahsen kullanma", umuma açık bir platformda yayımlamayı kapsamaz. Kamuya açık bir hesapta paylaştığın anda bu istisnanın dışına çıkarsın.

2. İktibas (alıntı) serbestisi

Alenileşmiş bir eserden, maksadın haklı göstereceği ölçüde ve kaynak belirtilerek alıntı yapılabilir. Bu istisna esas olarak eleştiri, inceleme ve bilimsel çalışmalar için tasarlanmıştır. Bir görselin tamamının alınıp mizah malzemesine dönüştürülmesi, çoğu görüşe göre "maksadın haklı gösterdiği ölçü"yü aşar. Yine de kaynak göstermek her hâlükârda lehine olan bir davranıştır.

3. Haber amaçlı kullanım

Günlük olayların haber niteliğindeki aktarımında sınırlı kullanıma izin verilir. Mizah içeriği bu kapsama girmez; bir haber ekran görüntüsünü caps yapmak "haber vermek" değildir.

Peki parodi?

Bazı ülkelerin mevzuatında parodi açık bir istisnadır. FSEK'te parodi için açık bir istisna hükmü bulunmamaktadır. Uygulamada parodi savunmaları ifade özgürlüğü ve eserin hususiyetinden yeterince uzaklaşmış olması üzerinden kurulur; sonucu olaya göre değişir ve öngörülebilir değildir.

Telif dışındaki iki risk: kişilik hakkı ve marka

Caps'lerde asıl davalar genellikle telif değil, kişilik hakları üzerinden açılır.

Resim ve portreler. FSEK, bir kişinin rızası olmaksızın resminin teşhir edilmesini ve yayımlanmasını sınırlar. Buna Türk Medeni Kanunu'nun kişilik haklarına ilişkin korumaları ve hakaret suçu eklenir. Özetle: tanınabilir bir özel kişinin fotoğrafını alay konusu yapan bir caps, en yüksek riskli kullanım biçimidir.

Kamuya mal olmuş kişiler için sınır daha geniştir; siyasetçilerin ve sanatçıların kamusal faaliyetlerine yönelik eleştiri ve mizah, ifade özgürlüğü kapsamında daha çok korunur. Ancak bu koruma kişinin özel hayatına, ailesine ya da şeref ve itibarına yönelen içerikleri kapsamaz.

Kişisel veriler. Bir ekran görüntüsünde telefon numarası, adres, kullanıcı adı gibi bilgiler varsa 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu devreye girebilir. WhatsApp konuşması caps'lerinde numarayı ve profil fotoğrafını kapatmak sadece nezaket değil, risk azaltmadır.

Marka. Logolar 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamındadır. Bir markayla dalga geçmek genelde sorun yaratmaz; ürün satarken o logoyu kullanmak yaratır. Ayrım, ticari kullanımdadır.

Gerçekte ne zaman sorun çıkıyor?

Sahadaki tablo hukuki metnin daha dar bir alanıdır. Risk şu durumlarda ciddi biçimde yükselir:

  1. Para kazanıyorsan. Reklam alan bir hesap, ürün satan bir mağaza, baskı yapıp satan bir site. Ticari kullanım hem tazminat miktarını hem de takip edilme olasılığını artırır.
  2. Fotoğrafçının işini ikame ediyorsan. Stok fotoğraf, ajans fotoğrafı ve profesyonel çekimler aktif olarak takip edilir.
  3. Belirli bir kişiyi hedef alıyorsan. Özel kişiler, tanıdığın biri, bir öğretmen, bir esnaf. Bu içerikler hem hukuken hem etik olarak savunulamaz.
  4. İçeriği kendine mal ediyorsan. Başkasının caps'inden watermark'ı silip kendi logonu basmak, manevi haklardan "adın belirtilmesi" hakkını da ihlal eder. Bu konudaki topluluk normlarını watermark yazımızda ayrıca ele aldık.

Bir şikâyet gelirse ne olur?

FSEK, internet ortamındaki ihlaller için bir uyar-kaldır mekanizması öngörür: hak sahibi önce içerik sağlayıcısına başvurur, içerik üç gün içinde kaldırılmazsa savcılığa başvurarak servis sağlayıcıdan erişimin engellenmesini isteyebilir. Ayrıca 5651 sayılı kanun, kişilik hakkı ihlallerinde sulh ceza hâkimliğinden içerik kaldırma ve erişim engeli kararı alınmasına imkân tanır.

Hukuk davası tarafında hak sahibi, sözleşme yapılsaydı istenebilecek bedelin üç katına kadar tazminat talep edebilir. Kasıtlı ve ticari ölçekli ihlaller için cezai sorumluluk da düzenlenmiştir.

Pratik tavsiye: bir kaldırma talebi geldiğinde tartışmak yerine kaldırmak neredeyse her zaman daha ucuzdur. komedi.lol'de telif bildirimleri [email protected] adresine yapılır ve yayın ilkelerimizde tarif edilen süreçle işlenir.

Riski düşüren beş alışkanlık

  • Kendi görselini üret. Caps builder ve şablon kütüphanesi bunun için var.
  • Kaynağı sil, deme; kaynağı göster. Ekran görüntüsünde kullanıcı adını kırpma.
  • Özel kişileri kimliklendirme. Yüz ve isim bulanıklaştırılabilir; şaka çoğu zaman bundan zarar görmez.
  • Ticari kullanımda izin al. Satacaksan yazılı izin şart.
  • Kaldırma talebine hızlı cevap ver. İyi niyetin, olası bir tazminat değerlendirmesinde lehine sayılabilir.

Özetle: Türkiye'de meme paylaşımı yasak değildir, ama "internette dolaşıyorsa serbesttir" düşüncesi hukuken yanlıştır. En sağlam koruma, kullandığın hammaddenin kaynağını bilmek ve mümkün olduğunda kendi üretmektir.