"Telifsiz görsel" ya da "telifsiz müzik" dediğimiz şey, aslında hak sahibi olmayan içerik değil; hak sahibinin kullanım koşullarını önceden herkese açtığı, lisanslı içeriktir. Güvenli kaynak seçmenin yolu "ücretsiz" etiketine güvenmek değil, lisansın tam adını okuyup kendi kullanımına uyup uymadığını kontrol etmektir. Bu yazıda caps, meme ve kısa video üreten biri için bu kontrolün nasıl yapılacağını adım adım anlatıyoruz.

Açık konuşalım: bu yazı hukuki danışmanlık değil. Telifin genel çerçevesi ve Türkiye'deki durum için meme telifi ve hukuki durum yazımıza bakabilirsin. Burada işimiz daha pratik: kaynak seçerken hangi sorulara cevap araman gerektiği.

Telifsiz görsel nedir, gerçekten telifsiz mi?

Bir fotoğraf çekildiği, bir şarkı kaydedildiği anda eser sahibinin hakları doğar. Kimse bunun için başvuru yapmaz, kayıt yaptırmaz. Yani internette bulduğun her görselin, varsayılan olarak, bir sahibi vardır ve o sahip izin vermediyse kullanım hakkın yoktur.

"Telifsiz" diye pazarlanan içerik, bu kuralın üç istisnasından birine girer:

  • Koruma süresi dolmuş eserler. Çok eski tablolar, gravürler, bazı arşiv fotoğrafları. Süre hesabı ülkeye ve eserin türüne göre değiştiği için "eski görünüyor" demek yetmez; kaynağın bunu açıkça belirtmesi gerekir.
  • Hak sahibinin haklarından feragat ettiği eserler. CC0 gibi araçlarla "istediğini yap" diyen üreticiler.
  • Lisanslı eserler. Hak sahibi hakkını elinde tutar ama belirli koşullarla kullanımına izin verir. İnternetteki "ücretsiz" içeriğin büyük çoğunluğu buraya girer.

Bizce en tehlikeli yanılgı şu: "Google Görseller'de çıktı, demek ki herkesin." Arama motoru bir dizin, bir lisans değil.

Creative Commons lisansları nedir, hangisi caps için uygun?

Creative Commons (CC) aileleri birbirinden çok farklı haklar tanır. "CC lisanslı" demek, "araba" demek kadar belirsizdir; hangi model olduğunu bilmen gerekir.

| Lisans | Ne izin verir | Caps için durumu | |---|---|---| | CC0 | Neredeyse her şeye, atıfsız | En rahat seçenek | | CC BY | Kullan, değiştir, ticari de olabilir; atıf şart | Atıf verirsen uygun | | CC BY-SA | CC BY gibi, ama türev de aynı lisansla paylaşılmalı | Mümkün, lisansı devam ettirmen gerekir | | CC BY-NC | Sadece ticari olmayan kullanım | Reklamlı sayfalarda riskli | | CC BY-ND | Değiştirmeden kullanım | Caps için uygun değil |

ND lisansı özellikle önemli: caps yapmak, görseli kırpmak ve üzerine yazı eklemek demektir, yani türev üretirsin. "Değiştirme" yasağı olan bir görsele ÜST YAZI koymak, lisansı doğrudan çiğnemek anlamına gelir.

NC tarafında da gri alan var. Reklam gösteren bir hesapta, sponsorlu bir sayfada ya da para kazanan bir kanalda paylaşılan içerik ticari sayılabilir. Emin değilsen NC'yi atla; CC0 veya CC BY ile çalışmak çok daha az baş ağrıtır.

Stok görsel sitelerinin lisansı nasıl okunur?

Ücretsiz stok görsel platformlarının çoğu CC değil, kendi yazdıkları özel lisansları kullanır. Genelde geniş kapsamlıdır ama her birinin kendine göre dipnotları vardır. Okurken şu satırları ara:

  1. Ticari kullanım açıkça serbest mi?
  2. Değiştirme serbest mi? Neredeyse hepsinde evet, ama kontrol et.
  3. Yasaklı kullanımlar neler? Birçok lisans, görseli olduğu gibi yeniden satmayı ya da görseldeki kişiyi küçük düşürecek şekilde kullanmayı yasaklar.
  4. Atıf isteniyor mu? Çoğu zaman "zorunlu değil ama hoş olur" der. Biz yine de verilmesinden yanayız.

Burada caps üreticisini ilgilendiren kritik nokta üçüncü madde. Stok fotoğraftaki kişi gerçek bir insan ve o fotoğrafa model olarak izin vermiş; ama bu izin genellikle "beni gülünç, aşağılayıcı ya da hassas bir bağlamda kullanın" izni değildir. Bir stok modelin yüzüne SAHTE DOKTOR RAPORUYLA İŞE GİTMEYEN BEN yazmak masum görünebilir, ama lisans metni bu tür kullanımı kısıtlıyorsa sorun çıkarabilir.

Telifsiz müzik nasıl bulunur, platform müziği neden farklı?

Müzik, görselden daha karışık bir alan. Çünkü bir şarkıda tek hak sahibi yoktur: besteci, söz yazarı, icracı ve kaydı yapan yapımcı ayrı ayrı haklara sahip olabilir. Kulağa çok bilinen bir melodi, eski de olsa, yeni bir kaydı telifli olabilir.

Kısa video üreticileri için pratikte üç kaynak var:

  • Platformların kendi müzik kütüphaneleri. TikTok, Instagram ve YouTube uygulama içinde kullanılabilecek müzik sunar. Ama bu hak genelde o platformun içinde geçerlidir. Aynı sesi indirip başka bir sitede ya da reklamda kullanmak aynı izni taşımaz. En sık yapılan hata tam olarak bu.
  • Açık lisanslı müzik arşivleri. CC lisanslı parçalar sunan kütüphaneler. Aynı CC kuralları burada da geçerli: BY varsa atıf ver, NC varsa ticari kullanımdan uzak dur.
  • Abonelikli telifsiz müzik servisleri. Abonelik sürdükçe geniş kullanım hakkı verir. Aboneliği bıraktığında daha önce yayınladığın içeriğe ne olacağını lisans metninden kontrol et.

Platform değiştirirken sesi nasıl ele alacağını TikTok, Reels ve Shorts format farkları yazımızda da konuşuyoruz.

Ekran görüntüleri ve dizi kareleri telifli mi?

Evet, genellikle öyle. Dizi, film, oyun ve sosyal medya ekran görüntüleri yukarıdaki lisans sistemine hiç girmez. Bunlar doğrudan birinin telifli eseridir. Türk caps kültürü neredeyse tamamen bu kareler üzerine kurulu olduğu için bu gerçeği görmezden gelemeyiz.

Dünyanın birçok yerinde parodi, eleştiri ve alıntı gibi kullanımlar için bazı istisnalar tanınıyor. Ama bunların kapsamı ülkeden ülkeye değişiyor ve her durum ayrı değerlendiriliyor. Kesin bir "serbesttir" demiyoruz. Genel sağduyu şu yönde:

  • Kısa, dönüştürücü, mizahi ya da eleştirel kullanım, eserin kendisinin yerine geçen kullanıma göre daha düşük risk taşır.
  • Bir sahneyi uzun uzun, orijinalin yerine izlenebilecek şekilde yeniden yüklemek ise caps değildir, düpedüz kopyadır.
  • Kaynağı gizlemek, logo silmek ya da başkasının caps'ini kendi adınla basmak hem etik hem pratik olarak kötü bir fikir.

Dizi karelerinin neden bu kadar güçlü bir mizah kaynağı olduğunu Türk dizi ve film replikleri yazısında, atıf alışkanlığını ise watermark ve atıf kültürü yazısında ayrıca işledik.

Lisans uygun olsa bile hangi riskler kalır?

Lisans görseli kapsasa bile iki ayrı risk daha vardır ve bunlar lisanstan bağımsızdır.

Kişilik hakları. Görselde tanınabilir, gerçek bir insan varsa o kişinin kendi hakları ayrıca devrededir. Sokakta çekilmiş, CC0 olarak paylaşılmış bir fotoğraftaki yabancıyı alay konusu yapmak, lisans açısından temiz görünse de bizce doğru değil. komedi.lol'de gerçek kişileri hedef alan içeriklere zaten yer vermiyoruz.

Marka ve karakterler. Bir görselde belirgin bir logo, tanınmış bir çizgi karakter ya da ürün ambalajı varsa, fotoğrafın lisansı o markanın ya da karakterin haklarını sana devretmez. Arka planda bulanık bir tabela sorun değil; kompozisyonun merkezindeki logo ise başka bir hikâye.

Kaynak kullanmadan önce sorulacak beş soru

Yayınla tuşuna basmadan önce şu beş soruyu kendine sor:

  1. Lisansın tam adı ne? "Ücretsiz" bir lisans adı değil. CC BY 4.0, CC0, ya da sitenin kendi lisansı gibi somut bir cevap olmalı.
  2. Ticari kullanım dahil mi? Reklamlı bir hesap, teknik olarak ticari sayılabilir.
  3. Değiştirme serbest mi? Caps, kırpma, yazı ekleme, hepsi türevdir.
  4. Atıf gerekiyor mu, gerekiyorsa nasıl? Bazı lisanslar atıfın biçimini bile tarif eder: eser adı, yazar, kaynak, lisans.
  5. İçerikte tanınabilir kişi, logo ya da karakter var mı? Varsa lisanstan ayrı bir değerlendirme gerekir.

Bu beş soruya cevap veremiyorsan, o kaynağı kullanmadan önce bir dakika daha ayırmak, sonradan içeriği kaldırmaktan çok daha ucuza gelir.

En güvenli yol neden kendi içeriğini üretmek?

Lisans karmaşasından tamamen kurtulmanın tek garantili yolu, malzemeyi kendin üretmek. Kendi kedinin masadan bardak düşürürken çekilmiş fotoğrafı, kendi ofis masanın pazartesi sabahki hâli, kendi mutfağındaki yanık börek. Bunlar hem lisans derdi taşımaz hem de, bizce, daha komiktir; çünkü kimse daha önce görmemiştir.

Şöyle bir örnek düşünün: kendi çektiğin, bilgisayar klavyesinin üstünde uyuyan kedi fotoğrafı ve üstünde BUGÜN EVDEN ÇALIŞIYORUM, altında ASIL ÇALIŞAN BENİM. Lisans sorunu sıfır, özgünlük tam. Böyle içeriklerin nasıl tuttuğunu görmek için kedi capsleri sayfasına bir göz at.

komedi.lol'de caps yapma aracı ile kendi fotoğrafına yazı ekleyebilir, yükleme sayfasından kendi görsel, GIF ve videolarını paylaşabilirsin. Hazır kalıp arıyorsan şablonlar sayfasındaki formatlar da işini görür. Yazının kendisini güçlendirmek için iyi caps nasıl yapılır rehberimiz hazır.

Sık sorulanlar

Telifsiz görsel gerçekten telifsiz mi?

Çoğu zaman hayır. "Telifsiz" diye sunulan görsellerin büyük kısmı hak sahibinin belirli koşullarla kullanımına izin verdiği lisanslı içeriklerdir. Gerçekten kısıtlamasız olanlar koruma süresi dolmuş eserler ve CC0 gibi araçlarla haklardan feragat edilmiş eserlerdir.

CC BY-ND lisanslı bir görselle caps yapabilir miyim?

Önermiyoruz. ND, eserin değiştirilmeden kullanılmasını şart koşar; caps ise görseli kırpıp üzerine yazı eklediği için türev sayılır. Caps için CC0 veya CC BY lisanslı görseller çok daha uygun.

TikTok'taki müziği başka bir platformda kullanabilir miyim?

Genellikle hayır. Platform içi müzik kütüphanelerinin verdiği hak çoğu zaman o platformla sınırlıdır. Sesi indirip başka bir sitede, kanalda ya da reklamda kullanmadan önce parçanın kendi lisansını ayrıca kontrol etmen gerekir.

Dizi ekran görüntüsüyle caps yapmak yasal mı?

Dizi kareleri telifli eserlerdir ve kesin bir "serbest" cevabı vermek mümkün değil. Kısa, dönüştürücü ve mizahi kullanım genelde daha düşük risk taşır, ama her durum ayrı değerlendirilir. Ayrıntılar için meme telifi yazımıza bakabilirsin.